Öncelikle, Kırım Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’ni kuran ve savunan tüm devrimcilere saygılarımızı sunarak ve belgenin neden önemli olduğunu bilince çıkararak başlamak isteriz.
Bu metin, 11 Mayıs 1944 tarihli ve 5859ss numaralı Devlet Savunma Komitesi kararnamesinin İngilizce çevirisinden yapılmış Türkçe çeviridir. Belge, Kongre Kütüphanesi’nin 1996 yılında yayımladığı Revelations from the Russian Archives (Rus Arşivlerinden Yeni Açıklamalar) sergisi aracılığıyla kamuoyuna duyurulmuş; dijital ortamda ise Michigan State Üniversitesi’nin Seventeen Moments in Soviet History (Sovyet Tarihinin On Yedi Anı) veri tabanında erişime açılmıştır.
Kırım Tatar sürgünü, üzerine çarpıtmaların fazla olduğu sürgünlerden biridir. Sürgünlerde sık sık insani koşulların dikkate alınmadığı öne sürülmektedir. Uygulamada, savaş koşullarında yaşanan trajediden daha fazlasına yol açacak bir olanaksızlık bulunmasa da, Kırım Tatar sürgünü, önemlerin alınmadığı savıyla emperyalist ülkelerce farklı hukuki ithamlarla anılmaya devam etmektedir.
Belgenin çevirisinin paylaşılması da bu ithamlara karşı önem taşımakta. İlk paragrafta yer alan, SSCB vatandaşlarının kitlesel katliamı ve zorla çalıştırılması gerekçesi, çok konuşulmayan ve altı çizilmesi gereken bir nokta. Belgede, iddia edilenlerin aksine önlemler alındığı ve önlemlerin makul olduğu görülmekte. Savaş koşullarında, insanların daha fazla doktora ihtiyaç duyduğu dönemde, belli sayıda doktor ve hemşirenin ayrılmasından, sıcak su ve erzak teminine, çalışanların göç ettiği yerde çalışacağı yerden kalacakları eve kadar, yapılan işbirliklerine rağmen, önlemler alınması yazıya dökülmüştür.
SSCB hakkında sık sık başvurulan çarpıtmalardan birine yönelik bu belgeyi, Türkçe’ye çevirerek sizlerle paylaşıyoruz.
Çeviri Hakkında
Josef Stalin
ÇOK GİZLİ
Devlet Savunma Komitesi
Devlet Savunma Komitesi Kararnamesi No. 5859ss
11 Mayıs 1944 Moskova, Kremlin
Kırım Tatarları Hakkında
Büyük Vatan Savaşı süresince pek çok Kırım Tatarı vatana ihanet ederek Kırım’ı savunan Kızıl Ordu birliklerini terk etmiş ve düşman saflarına geçmiştir. Bu kişiler, Kızıl Ordu’ya karşı savaşmak amacıyla Almanlar tarafından oluşturulan gönüllü birlik birliklerine katılmıştır; Kırım’ın Alman faşist kuvvetlerce işgali döneminde ise Kırım Tatarları, Alman ceza müfrezelerinin üyeleri sıfatıyla Sovyet partizanlarına karşı girişilen vahşi misilleme eylemlerinde özellikle ön plana çıkmıştır. Bunun yanı sıra işgalci Almanlara, Sovyet vatandaşlarını Almanya’da zorla çalıştırmak üzere toplanmalarında ve Sovyet halkının kitlesel olarak katledilmesinde yardım ve yataklık etmişlerdir.
Kırım Tatarları, Alman istihbarat organlarınca örgütlenen ‘Tatar millî komiteleri’ adlı yapılara katılarak Alman işgal makamlarıyla etkin biçimde iş birliği yapmıştır. Bu kişiler Almanlar tarafından Kızıl Ordu’nun gerisine casus ve sabotajcı sızmak amacıyla sıklıkla kullanılmıştır. ‘Beyaz Muhafız-Tatar’ sürgünleri kökenli kişilerin belirleyici rol üstlendiği ‘Tatar millî komiteleri’, Kırım Tatarlarının desteğiyle Kırım’daki Tatar olmayan nüfusun baskı ve zulme tabi tutulması yönündeki faaliyetlere yön vermiş; Alman silahlı kuvvetlerinin yardımıyla Kırım’ı zorla Sovyetler Birliği’nden koparmaya hazırlık çalışmalarını sürdürmüştür.
Yukarıda belirtilen olgular göz önünde bulundurularak Devlet Savunma Komitesi aşağıdaki kararı almaktadır:
1. Kırım topraklarındaki tüm Tatarlar Kırım’dan sürülecek ve Özbekistan SSC bölgelerine kalıcı olarak özel yerleşimci sıfatıyla iskân edilecektir. Yeniden yerleştirme işlemi Sovyet İçişleri Halk Komiserliği’ne devredilecektir. Sovyet İçişleri Halk Komiserliği (yoldaş Beria), yeniden yerleştirmeyi 1 Haziran 1944’e kadar tamamlamakla yükümlüdür.
2. Yeniden yerleştirme için aşağıdaki usul ve koşullar belirlenmiştir:
a) Özel yerleşimcilerin yanlarına kişisel eşya, giysi, ev gereçleri, mutfak takımı ve aile başına 500 kilogramı aşmamak koşuluyla gıda maddesi almaları serbest bırakılacaktır.
Geride bırakılan mülkler, binalar, ek yapılar, mobilyalar ve çiftlik arazileri yerel makamlarca devralınacaktır; büyük ve küçükbaş hayvan ile kümes hayvanları Et ve Süt Sanayii Halk Komiserliği’ne, tüm tarımsal üretim Tedarik Halk Komiserliği’ne, at ve diğer çeki hayvanları Tarım Halk Komiserliği’ne, damızlık hayvanlar ise Devlet Tahıl ve Hayvancılık Çiftlikleri Halk Komiserliği’ne teslim edilecektir.
Her yerleşim yeri ve çiftlikte, teslim alınan hayvan, tahıl, sebze ve diğer tarımsal üretim karşılığında makbuz düzenlenecektir.
Sovyet İçişleri Halk Komiserliği, Tarım Halk Komiserliği, Et ve Süt Sanayii Halk Komiserliği, Devlet Tahıl ve Hayvancılık Çiftlikleri Halk Komiserliği ve Tedarik Halk Komiserliği, bu yılın 1 Temmuz tarihine kadar Sovyetler Birliği Halk Komiserleri Konseyi’ne; özel yerleşimcilere teslim edilen hayvan, kümes hayvanı ve tarımsal üretim karşılığında makbuz esasına göre ödeme yapılmasına ilişkin prosedür önerisini sunacaktır.
b) Özel yerleşimcilerden hayvan, tahıl ve tarımsal üretim teslim alınmasını kolaylaştırmak amacıyla Sovyet Tarım Halk Komiserliği (yoldaş Benediktov), Sovyet Tedarik Halk Komiserliği (yoldaş Subbotin), Sovyet Et ve Süt Sanayii Halk Komiserliği (yoldaş Smirnov) ve Sovyet Devlet Tahıl ve Hayvancılık Çiftlikleri Halk Komiserliği (yoldaş Lobanov), yoldaş Gritsenko ile koordineli biçimde gerekli sayıda çalışanı Kırım’a sevk edecektir.
c) Demiryolları Halk Komiserliği (yoldaş Kaganovich), Sovyet İçişleri Halk Komiserliği ile birlikte hazırlanacak bir programa göre özel yerleşimcilerin Kırım’dan Özbekistan SSC’ye özel oluşturulmuş trenlerle taşınmasını organize edecektir. Tren sayısı, yükleme istasyonları ve varış noktaları Sovyet İçişleri Halk Komiserliği tarafından belirlenecektir. Taşıma bedeli, mahkûm nakli için geçerli tarifeye göre hesaplanacaktır.
d) Sovyet İçişleri Halk Komiserliği ile koordinasyon içinde belirlenecek süre zarfında, Sovyet Halk Sağlığı Komiserliği (yoldaş Miterev) her özel yerleşimci trenine bir hekim ve iki hemşire görevlendirecek; uygun miktarda tıbbi malzeme tahsis edecek ve transit süreçte özel yerleşimcilere tıbbi bakım ile ilk yardım hizmeti sağlayacaktır.
e) Sovyet Ticaret Halk Komiserliği (yoldaş Liubimov), özel yerleşimcileri taşıyan tüm trenlere günlük olarak sıcak yemek ve kaynar su temin edecektir. Ticaret Halk Komiserliği, transit süreçte özel yerleşimcilere gıda sağlamak amacıyla Ek No. 1’de belirtilen miktarda erzak tahsis edecektir.
3. Özbekistan Komünist Partisi (Bolşevik) Merkez Komitesi Sekreteri yoldaş İusupov, Özbekistan SSC Halk Komiserleri Konseyi Başkanı yoldaş Abdurakhmanov ve Özbekistan SSC İçişleri Halk Komiseri yoldaş Kobulov, bu yılın 1 Haziran tarihine kadar özel yerleşimcilerin kabulü ve iskânına ilişkin aşağıdaki adımları atmakla yükümlüdür:
a) Kırım ÖSSC’den Sovyet İçişleri Halk Komiserliği tarafından gönderilecek 140 ila 160 bin özel yerleşimci Tatarı Özbekistan SSC bünyesinde kabul edecek ve iskân edecektir. Özel yerleşimciler; devlet çiftliği topluluklarında, mevcut kolektiviflerde, işletmelere bağlı çiftliklerde ve fabrika topluluklarında, tarım ile sanayide istihdam edilmek üzere yerleştirilecektir.
b) Özel yerleşimcilerin iskân edileceği oblastlarda; oblast yürütme komitesi başkanı, oblast komite sekreteri ve İçişleri Halk Komiserliği oblast yönetim şefinden oluşan komisyonlar kurulacak ve bu komisyonlar yeni gelen özel yerleşimcilerin kabulü ile dağıtımına ilişkin tüm tedbirlerin uygulanmasıyla görevlendirilecektir.
c) Rayon yürütme komitesi başkanı, rayon komite sekreteri ve İçişleri Halk Komiserliği rayon şubesinden oluşan rayon üçlü komiteleri oluşturulacak; bu komiteler yeni gelen özel yerleşimcilerin dağıtımı ve kabulüne hazırlık ile organizasyonla görevlendirilecektir.
d) Bu amaçla herhangi bir işletme veya kurumun araçları seferber edilerek özel yerleşimcilerin karayolu ile taşınması organize edilecektir.
e) Yeni gelen özel yerleşimcilere tarım arazisi tahsis edilecek ve inşaat malzemesi sağlanarak ev inşasında kendilerine yardımcı olunacaktır.
f) İskân rayon’larında, Sovyet İçişleri Halk Komiserliği tarafından finanse edilecek özel İçişleri Halk Komiserliği komutanlık karargahları kurulacaktır.
g) Özbekistan SSC Merkez Komitesi ve Halk Komiserleri Konseyi, bu yılın 20 Mayıs tarihine kadar, trenlerin varış noktaları da dahil olmak üzere oblast ve rayon’lardaki özel yerleşimci iskân planını Sovyet İçişleri Halk Komiserliği’ne (yoldaş Beria) sunacaktır.
4. Tarım Bankası (yoldaş Kravtsov) tarafından Özbekistan SSC’ye gönderilen özel yerleşimcilere, iskân bölgelerinde ev inşası ve kurulumu için yedi yıl vadeli ve aile başına 5.000 rubleye kadar kredi açılacaktır.
5. Sovyet Tedarik Halk Komiserliği (yoldaş Subbotin) tarafından, Haziran–Ağustos 1944 döneminde her ay eşit miktarlarda un, yarma ve sebze, Ek No. 2’de belirtilen şartlara göre özel yerleşimcilere dağıtılmak üzere Özbekistan SSC Halk Komiserleri Konseyi’ne tahsis edilecektir. Un, yarma ve sebze; söz konusu dönemde özel yerleşimcilere, tahliye edildikleri bölgelerde alınan tarımsal üretim ve hayvan karşılığında ücretsiz olarak dağıtılacaktır.
6. Özbekistan, Kazakistan ve Kırgızistan SSC’lerin iskân rayon’larında konuşlanmış İçişleri Halk Komiserliği kuvvetlerinin kara taşıt kapasitesini artırmak amacıyla Milli Savunma Komiserliği (yoldaş Khrulev), Mayıs–Haziran 1944 döneminde yakın zamanda onarılmış 100 adet ‘Willys’ motorlu araç ile 250 adet kamyon temin edecektir.
7. Petrol ve Petrol Ürünleri Taşıma ve İkmal Ana İdaresi (yoldaş Shirokov), 20 Mayıs 1944 tarihine kadar Sovyet İçişleri Halk Komiserliği tarafından belirlenen yerlere 400 ton benzin tahsis edip tedarik edecek; ayrıca 200 ton benzin Özbekistan SSC Halk Komiserleri Konseyi’nin tasarrufuna bırakılacaktır. Benzin temini, diğer tüm tüketicilere yapılan tedarikatta buna karşılık gelen bir indirimle karşılanacaktır.
8. Sovyet Orman Bakanlığı Sovyet Halk Komiserleri Konseyi Ana İkmal İdaresi (yoldaş Lopukhov), bu yılın Mayıs ayında elindeki tüm imkânları kullanarak Demiryolları Halk Komiserliği’ne 75.000 adet 2,75 metrelik demiryolu vagonu tahtası teslim edecektir.
9. Maliye Halk Komiserliği (yoldaş Zverev), bu yılın Mayıs ayında Sovyet Halk Komiserleri Konseyi ihtiyat fonundan Sovyet İçişleri Halk Komiserliği’ne özel tedbirlerin uygulanması amacıyla 30 milyon ruble aktaracaktır.
İ. Stalin
Devlet Savunma Komitesi Başkanı
Dağıtım listesi:
Tamamı için: Yoldaşlar Molotov, Beria, Malenkov, Mikoian, Voznesenskii, Andreev, Kosygin, Gritsenko, İusupov, Abdurakhmanov, Kobulov (Özbekistan SSC İçişleri Halk Komiseri), Chadaev. — İlgili bölümler için: Shatalin, Gorkin, [okunaksız] Smirnov, Subbotin, Benediktov, Lobanov, Zverev, Kaganovich, Miterev, Liubimov, Kravtsov, Khrulev, Zhukov, Shirokov, Lopukhov.
Kaynak: Revelations from the Russian Archives, Kongre Kütüphanesi, 1996. Dijital erişim: Seventeen Moments in Soviet History, Michigan State Üniversitesi (soviethistory.msu.edu).
