Uluslararası Sosyal Tarih Enstitüsü’ndeki 159 numaralı dosyasında yer alan bu makale, Kıvılcımlı’nın tamamlanmayan eserleri arasındadır.
MARKSİZM ve TÜRKİYE
(Marks-Engels’in “Şark Meselesi” ve Osmanlı Türkiyesi üzerine inanılmayacak kadar ilginç incelemeleri oldu. Bunlardan kimisini Genç Türkiyemiz okumalıdır. “Türkiye’de Milliyetler” adıyla anılan ve 22 Mart 1853 günü Londra’da yazılmış olup 7 Nisan günü New York Tribune’de “İngiliz Politikası. Disraeli Sığınganlar. Mazzini Londra’da. Türkiye” başlığı ile yayınlanmış bulunan yazı: Karl Marks’ın imzasını taşır, ama F. Engels’indir.
I
BATI GERİCİLİĞİ = TÜRKİYE DÜŞMANLIĞI DEMEKTİR
Prens Menşikof, Tuna prensliklerinde durak yapan askerlerle Sivastopol donanmasını ve ordusunu teftiş ettikten sonra, onlara gözü önünde gemilere binme ve karaya çıkma manevralarını yaptırdıktan sonra, İstanbul’a olağanüstü tiyatro sahneli bir giriş yaptı. Maiyetinde on iki kişi vardı: biri Karadeniz Rus filosu amirali, biri tümgeneral, birçok emirsubayı ve elçilik sekreteri B. Nesselrod zâde. Rus ve Rum ahali kendisine öyle bir karşılayış yaptı ki, gören Menşikof’u “Çarigrad” a (Çar Kentine) inanç sunusu yapmıya gelmiş ortodoks Çar’ın tâ kendisi sanırdı. Menşikof’un Sultan’dan: Fuad Efendiyi azletmesini istemekle kalmayıp, Rusya İmparatoruna Türkiye’de oturan bütün Hristiyanların himayesini ve ayrıca Rum Patriğini tayin etme hakkını direnerek istediği haberi gelince, Paris ve Londra’da heyecan son kertesini buldu. Aynı havadise göre Sultan, Fransa ile İngiltere’ye kendisini korumaları çağrısında bulunmuştu; İngiliz maslahatgüzarı Albay Rose, İngiliz filosunun hemen kendisini Adalar denizinde (Ege’de) göstermesini istemek üzere “Wasp” vapurunu alelâcele Malta’ya göndermişti; ve Rus gemileri Çanakkale yanında Kilia’ya demir atmıştı. Paris’te çıkan Moniteur gazetesi, Toulon’daki Fransız filosunun Yunan sularına gitme emrini aldığını yazıyordu. Bununla birlikte Dundas hergünki gibi gene Malta’dadır. Bütün bu olaylardan şu çıkıyor ki, Şark (Doğu) meselesi bir yol daha Avrupa’da günün konusu olmuştur; genel Tarihin gidişini bilenler için olay hiç te sürpriz değildir.
Devrim kavramının kıvranımının dinlenme geçirdiği ân ne olursa olsun, ezelî Şark meselesinin muhakkak yeniden ortaya çıkacağı beklenebilir. Birinci Fransız devriminin kasırgaları dinince, Napolyon ile Rus Çarı Aleksandr, Avrupa karakıtasını paylaşmak üzere Tilsit barış anlaşmasından yararlandılar; Aleksandr bir ânlık sükûnetten fırsat bulup, çözülmüş imparatorluktan kopup ayrılacak elemanları desteklemek üzere Türkiye’ye bir ordu saldı. Batı Avrupa devrim hareketlerini Laibach ve Vérone kongreleri bastırır bastırmaz da gene iş böyle oldu: Aleksandr’ın halefi Çar Nikola, Türkiye’ye yeni bir vuruş indirdi. Birkaç yıl sonra, Temmuz Devrimi, ve dolayısıyle onunla atbaşı giden Polonya, İtalya ve Belçika isyanları bitip te, 1831 yılındaki biçimlenişi ile Avrupa artık iç kavgalardan korkacak birşeyi kalmadığını sandığı zaman, Şark meselesinin ulu Devletleri bir evrencil savaş içine atmasına ramak kaldı. Ve işte, şimdiki hükûmetlerin başında bulunan beberuhîler kısa görüşlü politikaları içinde, hele şükür Avrupa’yı anarşi ve devrim tehlikelerinden sıyırıp kurtardıkları ile övüne dursunlar, o ezelî mesele, o daima canlı kalan güçlük yeniden doğdu: Türkiye’yi ne yapacağız?
II
MARKSİZM’İN ANADOLU’YU SEÇİŞİ
Türkiye lejitimist (meşruiyetçi) Avrupa’nın hassas (duyungaç) noktasıdır. Lejitimist ve kralcı hükûmet sisteminin iktidarsızlığı Fransız devriminden beri boyuna şu cümle ile kendini özetlemiştir: Statuko’yu korumak. O, herşeyeyi tesadüfün koyduğu yerde olduğu gibi bırakma uğrunda genel anlaşma, bir yoksulluk ilmühaberidir: Hükûmetler bu ilmühaberi gösterdiler mi, artık ilerleyiş ve medeniyet alanında en ufak bir adım atamıyacaklarını belgeliyorlar demektir. Bir ân geldi, Napolyon bütün Karaavrupasını ele geçirebildi: onun bu davranış yordamı bir çeşit dehâ ve izlenen amacı duruca bilme anlamını ispatlıyordu. Viyana kongresinde toplanmış Avrupa lejitimliğinin bütün birleşik us ve akıllı, aynı işi gerçekleştirmeye birçok yıllar harcadı. Tüm yetkili heyetler birbirleriyle olmadık horoz dövüşlerine giriştiler, ne şiş yansın ne kebap bir acıklı çorba sonuca vardılar ve en sonunda işi öylesine öldüresiye can sıkıcı buldular ki, bıktılar usandılar ve onun üzerine artık bir daha da Avrupa’yı ağızlarına almıya kalkışmadılar. Ne Tarih bilgisi, ne olayları zekice kavrayışı bulunmıyan, fikirsiz, teşebbüs kaabiliyetsiz olan ve Beranger’nin dediği gibi o darkafalılığın Myrmidon’ları, eksik bir yaptıklarını mutlak surette vicdanlarında duya duya, parçalarını ve kırıntılarını kendi elleriyle bir araya getirdikleri mahut statu ko’yu bir tanrı haline getirdiler.
Ne var ki, geri kalan bütün dünya gibi Türkiye de aynı durumda değil. Ve tam gerici parti medenileşmiş Avrupa’da statu ko’yu yeniden yerleştirmeyi başardığı anda, keşfedildi ki statu ko Türkiye’de hem de bir hayli değişmiştir; yeni yeni meseleler, yeni münasebetler, yeni çıkarlar fışkırmıştır, ve zavallı diplomatlar, sekiz on yıl önce genel bir depremin işlerini durdurduğu yerden işe başlamak zorunda kaldılar. Türkiye’de statu ko’yu muhafaza etmek! Bir at cesedi tümüyle dağılmadan önce, onu hep aynı derece kokuşmakta tutmak daha kolay olurdu. Türkiye çürümüştür ve şimdiki Avrupa denge ve statu ko’yu muhafaza sistemi sürüp gittikçe daha da çürüyecektir. Ve kongrelere, protokollara, ültimatomlara rağmen, Türkiye her yıl biraz daha diplomasi güçlüklerine katkı yapacaktır: tıpkı çürüyüp dağılan her vücudun çevresini karbonlu hidrojen ve başka kokulu gazlarla boğduğu gibi.
Hemen görelim: mesele nasıl kendisini tanıtıyor. Türkiye, birbirinden mutlakça ayrıdedilen üç bölümden derleşiktir: Afrika’daki uydu Devletler, yâni Mısır ve ……….; Asya Türkiyesi ve Avrupa Türkiyesi. İçlerinde yalnız Mısır’ın gerçekten Sultan’a boyun eğdiği Afrika topraklarını bir yana bırakalım. Mısır başka herkesten çok İngiltere’nin malıdır. Eğer bir gün Türkiye’yi paylaşmıya ulaşılırsa, Mısır ister istemez İngiltere’ye düşecektir.
Bu İmparatorluğun geri kalan bütün gücü Asya Türkiyesi’nde kalmıştır. Küçük Asya ile Ermenistan, Türklerin dört yüzyıl sürece patentli yurtları olmuştur: tâ Viyana istihkâmlarını tehdit edenlerden, Diebitsch’in bir hayli beceriksizce manevraları ile Kulevça’da darmadağın ettiklerine dek bütün Türk ordularının asker topladığı ihtiyat hazne burasıdır. Asya Türkiyesi, nüfusu az sık olmakla birlikte, gelgeç fütuhat isteklerini uyandıracak denli İslâm taassubu ve Türk milliyeti ile çokça kapalı bir yığın teşkil eder. Bilfiil, Şark meselesi üzerine yapılan tartışmalarda hiçbir vakit Filistin’den ve Lübnan’ın Hristiyan vâdilerinden konu açılmaz.
