
Okuyacağınız yazı, Hollanda’da yayınlanan ve Hollanda Komünist Partisi’nin yayın organı olan Manifest tarafından 1 Eylül 2026 tarihinde yayınlandı.
Tim Hofman’ın BOOS podcast’inin Bob Scholte ve Sylvana Simons ile yaptığı iki bölümü, geçen ay kesişimsellik ve sınıf mücadelesi üzerindeki tartışmayı yeniden alevlendirdi. Kesişimsellik, kimlik ve “woke” anlatısı işçi sınıfını aşırı sağın kucağına mı itiyor? Yoksa kesişimsellik ile sınıf mücadelesi el ele mi yürüyor?
Medya platformu Left Laserın [1] kurucusu Bob Scholte podcast’te açıkça, işçi sınıfındaki (ve özellikle beyaz olmayan emekçilerdeki) karşılığının zayıf kaldığını belirterek Black Lives Matter ile BIJ1 ve Omroep Zwart gibi yapıların aslında ne elde ettiğini sordu. Gerçek bir başarı için daha sınıf odaklı bir anlatıya ihtiyaç olduğunu savundu. Bir hafta sonra Tim Hofman bu konuyu bu kez BIJ1’in [2] kurucusu Sylvana Simons ile konuştu; Simons ise “ikisi bir arada olamaz mı?” diye sorarak, “her şeyi birbirine bağladığınızda zaten sınıf mücadelesinden söz etmiş olursunuz” görüşünü dile getirdi.
Bu konuşmalar toplumsal bir tartışma başlattı. Tartışmada pek çok şeye değinildi; ancak kesişimsel kuramın Marksizmle tam olarak nasıl ilişkili olduğu ya da ondan nasıl ayrıldığına dair eleştirel bir açıklık getirilmedi. Bu yazının merkezinde işte bu soru yer alıyor.
Sınıf mücadelesi ve özgürleşme
Toplumsal hareket içinde kesişimselliği savunanlar; kadınların, etnik ve dinsel azınlıkların, beyaz olmayanların, LGBTİ bireylerin, engellilerin ve farklı biçimlerde ayrımcılığa, özel hizmet eksikliklerine ya da toplumsal geri itilmişliğe maruz kalan pek çok kesimin konum ve haklarıyla ilgilenir.
Komünistler toplumsal adaletten ve eşitlikten yanadır. Bu bizim için tartışmasızdır. Komünist hareketin tarihini bilenler, komünistlerin ezilen her kesim için ve ayrımcılığın her türüne karşı mücadele verdiğini bilir.
Kadınların özgürleşmesi alanı buna bir örnektir. Hollanda’da Hollanda Komünist Partisi (CPN) bu mücadeleyi her zaman sözle ve eylemle desteklemiş; savaş sonrası dönemde Hollanda Kadın Hareketi’nin (NVB) öncülüğünü üstlenmiştir. İlk sosyalist devlet olan Sovyetler Birliği’nin doğuşuna giden devrim, Sankt-Peterburg’daki kadın tekstil işçilerinin kitlesel greviyle başladı. Takvimimizde 8 Mart olarak yer alan bu grevin başlangıcını bugün hâlâ Dünya Emekçi Kadınlar Günü olarak kutluyoruz. Bu devrimden doğan sosyalist devlet; kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanıyan, kürtajı yasallaştıran ve kamusal, evrensel erişime açık çocuk bakım ağı gibi sayısız olanak sağlayan ilk büyük modern ülkeydi.
Bir diğer örnek de ırkçılığa ve sömürgeciliğe karşı mücadeledir. Geçen yüzyılda Afrika ve Asya’daki bir dizi sömürgecilik karşıtı hareketin temel esin kaynaklarından biri Marksizm olmasının yanı sıra, kurtuluş hareketlerine sözle ve eylemle destek vermek 1919’da kurulan Komünist Enternasyonal’in üyelik koşullarından biriydi. Hollanda’da Endonezya’nın bağımsızlığı için mücadele eden tek parti CPN idi.
Bunun gibi sayısız başka örnek sıralanabilir. Komünistler için her özgürleşme mücadelesi, kapitalizm altında sömürülen ve ezilen sınıfların —başta işçi sınıfının, ama aynı zamanda yoksul köylülerin, memurların ve küçük esnafın— özgürleşmesi ve kurtuluşu mücadelesiyle her zaman bağlı olmuştur.
Materyalizm ve sınıfın önemi
Komünizmi diğer özgürleşme hareketlerinden ayıran şey ise, kurucuları Karl Marx ve Friedrich Engels sayesinde bilimsel bir dünya görüşüne dayanmasıdır. Komünistlerin amacı yalnızca belirtilerle uğraşmak değil, toplumsal sorunları bilimsel olarak açıklamak ve kökünden ele almaktır.
Bilimsel Marksist yaklaşımın önemli çıkış noktalarından biri materyalizmdir: insan düşüncesinin nesnel, maddi gerçeklik tarafından biçimlendirildiği anlayışı. Dolayısıyla fikirlerimiz yaşadığımız toplumsal koşullardan kopuk değildir.
Bir toplumda düşünme biçimleri —ve daha genel olarak siyaset, hukuk ve kültür— gökten zembille inmez. Bunlar, öncelikle ekonomik ilişkilerle —üretim araçlarının mülkiyeti ve emeğin örgütlenişiyle— biçimlenen bir temel üzerinde yükselen üstyapıyı oluşturur. Temel ve üstyapı birbirini sürekli etkiler; ancak maddi üretim ve bundan doğan toplumsal ilişkiler toplumun temelini meydana getirir.
Irkçılık ve cinsiyetçilik gibi tutumlar da bu bakış açısıyla toplumsal olgular olarak kavranmalıdır. Kimse ırkçı ya da cinsiyetçi görüşlerle doğmaz; bu düşünceler belirli bir toplumsal gerçeklik içinde öğrenilir ve yeniden üretilir. Bu nedenle salt bireysel olgular değil, toplumsal olgulardır.
Örneğin kadınların ezilmesi ve cinsiyetçilik; işbölümü, özel mülkiyet ve miras gibi ekonomik olguların tarihsel gelişimiyle bağlantılıdır. Irkçılık da tarihsel olarak kölelik, sömürgecilik, rekabet ve savaş gibi ekonomik olgular zemininde gelişirken, kapitalizm içinde toplulukları bölmeye, işgücüne eşitsiz davranmaya, ek sömürüye ve emekçileri birbirine düşürmeye yarar.
Sorunların özünü görmek ve yüzeyde takılı kalmamak için materyalizm gereklidir. Örneğin kadınlar erkekler tarafından ve çoğu zaman hâlâ eziliyor olsalar da, erkeğin kendisi bu ezilmenin nedeni değildir; asıl neden kadınların eşitsiz konumunu ve cinsiyetçi düşünceleri yeniden üreten ekonomik ve toplumsal ilişkilerdir. Clara Zetkin, Alexandra Kollontai ve kadın hareketinin Marksist öncüleri bu nedenle emekçi kadınların mücadelesinin öncelikle bu toplumsal ilişkileri ayakta tutan kapitalist sınıfa yönelmesi gerektiğini kavramışlardır. İşçi sınıfından kadınların erkeklerle nesnel olarak ortak çıkarlara sahip olmasının nedeni tam da budur — ki bu elbette işçi sınıfı içindeki erkeklerde cinsiyetçilik bulunmadığı ya da bunun dile getirilmeyeceği anlamına gelmez.
Sınıf mücadelesini merkeze alan bu Marksist yaklaşım, kesişimsellikle nasıl bir ilişki içindedir?
“Kesişimsellik” nedir ve nereden gelir?
Son on yılda kesişimsellik —ya da “kavşak düşüncesi”— üniversitelerde, kamu kurumlarında ve toplumsal hareketin belirli kesimlerinde hızla yaygınlaştı. Kesişimsellik, ABD’li hukukçu Kimberlé Crenshaw’un eleştirisinden doğar. Crenshaw, bir kişinin konumunun ancak cinsiyet, etnisite ve sınıf gibi kimlik özelliklerinin “kesiştiği noktadan” anlaşabileceğini öne sürmüştür.
Marksist olmayan Crenshaw’un kuramı 1990’lar civarında popülerleşir. O dönem işçi hareketi için derin bir kriz dönemiydi. Uluslararası komünist hareketin kriziyle birlikte; kadınların özgürleşmesi, ırkçılık karşıtlığı ve diğer özgürleşme başlıklarındaki sınıf odaklı hareketler de geri plana çekildi. Sosyal demokrat önderlik altındaki sendikalar zayıflatıldı, rolleri toplu sözleşme pazarlığı yürüten bir yapıya sıkıştırıldı ve üye sayıları durgunlaştı: kalan sendika üyeleri büyük ölçüde önceki on yıllarda örgütlenmiş sektörlerde toplanmıştı. Bu durum, sınıf mücadelesinin yalnızca (yaşlı, erkek ve/veya beyaz) işçilerin daha yüksek ücret talebiyle sınırlı olduğu yanılgısını besledi.
Bu tarihsel koşullar altında, çeşitli özgürleşme hareketlerinde Marksist yaklaşımın etkisi zayıflarken, bazı kesimler kendilerini uzlaşmacı işçi hareketi içinde temsil edilmemiş hissetti. İşte bu bağlamda birtakım özgürleşme hareketleri kesişimsel yaklaşımı benimsedi.
Kesişimsellik ve sınıf
Soyut düzeyde bakıldığında kesişimselliğin bu yaklaşımı masum ve neredeyse kendiliğinden doğru görünür. Ancak işin içinde bir bit yeniği vardır. Kesişimselliği Marksizmden ayıran şey; bir kişinin konumunu ve deneyimini anlamak için farklı kimlik özelliklerinin birlikte ele alınması gerektiğini ve farklı mücadele alanlarının birbirine bağlı olduğunu kabul etmesi değildir. Zira komünistlerin bu farklı mücadele alanlarını her zaman tanıdığını ve ön saflarda yer aldığını gördük. Kesişimselliğin getirdiği “yenilik”, sınıfı yalnızca bu kimlik özelliklerinden biri haline getirmesidir. Farklı ezilme biçimleri, sınıfın özel bir rol oynamadığı bir “kavşakta” rastlantısal biçimde bir araya gelir.
Sınıf, diğer pek çok kimlik kategorisinin yanında yalnızca bir kimlik başlığına indirgendiğinde; emek ile sermaye arasındaki ilişkinin kapitalist toplumun temel karşıtlığını oluşturduğu yönündeki materyalist kavrayış da ortadan kalkar. Özünde bu yaklaşım materyalizmi reddeder. Ekonomik temelin ve sınıfın, diğer tüm toplumsal ilişkilerin altında yatan belirleyici meseleler olduğunu yadsır.
Bu yaklaşımla artık farklı toplumsal sorunlar arasındaki diyalektik bağ bilimsel biçimde çözümlenemez. Kapitalizm, asıl temel olduğu halde, yalnızca başka toplumsal sorunların (“sömürgecilik”, “ataerki”, “iklim krizi” ve sayısız başka başlık olarak yorumlanan sorunların) yanında yer alan kısmi bir konu gibi görünür.
Bu nedenle kesişimsellik çoğu zaman, çıkış noktası olarak materyalizmi değil idealizmi alan postmodern yaklaşımlarla iç içe geçer. Postmodernizm, bireysel deneyimi mutlak hakikat ölçütüne yükseltir. Belirli bir ezilme biçimi yaşanmıyorsa, bu kolayca bir “ayrıcalık” olarak görülür — sanki ayrımcılığa uğramamak bir ayrıcalıkmış gibi. Sorun artık kapitalist sınıf değil, ayrıcalıklı erkek ya da beyaz kişi gibi tanımlanır. Hatta bazı aşırı örneklerde bunun toplumsal hareketler içinde zehirli ve güvensiz bir ortama yol açtığını gördük — herkes için güvenli bir ortam yaratmanın (“kapsayıcılığın”) çoğu zaman amaç olduğu inkâr edilemese de.
Sınıf sorununun önemi küçültüldüğü için kesişimsellik reformizme zemin hazırlar. (“Karşı-kapitalizm” de dâhil olmak üzere) bir dizi radikal kavram kullanılsa da, kesişimsel çevrelerde kapitalist iktidarın devrilmesine ve sosyalist bir toplumun kurulmasına dönük güçlü bir perspektif görülmez.
Teslimiyet mi, mücadele mi?
Üreten işçi sınıfıdır. Sınıflı toplumun doğası gereği sömüren sınıf yalnızca bir azınlıktır ve gücünü, emekçi nüfusun üretiminin bir bölümüne el koymaktan alır. Kapitalizm altında bu bağımlılık, işçi sınıfına grev yoluyla iradesini dayatma ve hatta üretimi —sömüren bir sınıfın aracılığı olmadan— kökten farklı biçimde örgütleme gücü verir. Başka bir deyişle, emekçi sınıf; sosyalizmi-komünizmi inşa ederek ezilmenin ekonomik temelini ortadan kaldırma konusunda benzersiz bir yeteneğe sahiptir. İşçi sınıfının bu rolünü kavramak, devrimci bir perspektif için vazgeçilmezdir.
Sınıf mücadelesi yürütmeden yalnızca belirli ezilme ve eşitsizlik biçimlerini gündeme getirmeye çalışanlar, ezilmenin altında yatan nedeni —kapitalizmi— ortadan kaldıracak güçten yoksundur. Böyle bir tutumla en fazla kapitalizm içinde eşit muamele talep edilebilir; bu da burjuvazi açısından örneğin “üst kademelerde daha fazla kadın”, işçiler açısından ise kadın ve erkeklerin eşit ölçüde sömürülmesi anlamına gelir. Bunlar bireyler için anlamlı değişiklikler olabilir; ancak emek-sermaye güç ilişkisine dokunulmadığı sürece kapitalist sınıf eskisi kadar güçlü kalır ve işine geldiğinde bu kazanımları geri alabilir. Üstelik kâr hırsına ve rekabete dayalı kapitalist ekonomi, her türlü gerici düşüncenin ve ayrımcılığın yeniden üretilmesi için elverişli bir zemin olmaya devam eder.
Geçen yüzyılın sonunda yaşanan karşı-devrimlerin ve işçi hareketindeki gerilemenin ardından burjuva ideologlar “tarihin sonunu” ilan etti: kapitalizmin ya da kendi tanımladıkları adıyla “demokrasinin” yenilmez olduğunu öne sürdüler. Bu açıdan bakıldığında kesişimsellik özünde bir teslimiyettir: işçi sınıfının artık devrimci rolünü yerine getiremeyeceğini kabul eder ve yalnızca bu sistem içindeki eşitsiz uygulamalarla ve kültürel görünümlerle mücadele etmeye razı olur.
Komünistler olarak biz buna ortak olmayız. İşçi sınıfının devrimci özne olduğunu kabul ederiz: yani toplumsal ilişkiler içinde, toplumda devrimci bir dönüşümü gerçekleştirebilecek nesnel konuma sahip toplumsal güçtür. Daha iyi bir toplum için verdiğimiz bu mücadelede her türlü haksızlığa, her türlü ayrımcılığa karşı çıkarız; eşitlik, toplumsal adalet ve “herkesin özgür gelişiminin, herkesin özgür gelişiminin koşulu olduğu” sosyalist bir toplum için mücadele ederiz.
[1] 2022 yılında Hollanda’da kurulan komünist medya platformu
[2] BIJ1, sosyal demokrat DENK partisinden ayrılan sol kanat parti.


